โรคหลอดเลือดหัวใจตีบ (1)

     โรคหลอดเลือดหัวใจตีบหรือโรคกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลืดป็นโรคเดียวกัน และเป็นโรคหัวใจที่พบบ่อยในปัจจุบัน สาเหตุเกิดจากมีภาวะแข็งตัวของผนังหลอดเลือดแดง (Arteriosclerosis) เป็นคล้ายๆ กับสนิมภายในผนังท่อน้ำ แต่การแข็งตัวของผนังหลอดเลือดนั้นเกิดจากมีการสะสมของไขมันและหินปูน รวมทั้งเซลล์ต่างๆ ที่ผนังหลอดเลือดแดงชั้นในสุด 

     การสะสมนี้จะเกิดอย่างค่อยเป็นค่อยไป เมื่อมีการสะสมมากคราบเหล่านี้จะพอกตัวอย่างหนาขึ้นๆ จึงทำให้รูท่อหลอดเลือดหัวใจตีบแคบลง ส่งผลให้เลือดไปเลี้ยงกล้ามเนื้อหัวใจได้น้อย ซึ่งจะทำให้เกิดอาการเจ็บหน้าอก (angina) ถ้าการอุดตันหลอดเลือดแดงที่หัวใจเกิดขึ้นอย่างเฉียบพลัน (heart attack) ซึ่งเป็นสาเหตุการเสียชีวิตที่สำคัญ 
  
     ผู้ป่วยส่วนใหญ่ที่มีหลอดเลือดหัวใจตีบจะไม่ทราบมาก่อนว่าตนเองมีความผิดปกติ จนกระทั่งมีความผิดปกติ จนกระทั่งมีอาการจากกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดมากแล้ว หรือมีกล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน เนื่องจากจะเกิดอาการขึ้นอบ่างช้าๆ เป็นระยะเวลานานกว่า ปี

     แต่นอกจากการไปหาหมอดูให้ทำนายแล้ว เราอาจจะพอทราบได้ว่าป่วยเป็นโรคหลอดเลือดแดงหัวใจตีบอยู่ โดยดูว่าเรามีปัจจัยเสียงเหล่านั้นหรือไม่    

 

ปัจจัยเสี่ยงของการเกิดโรคหลอดเลือดแดงหัวใจตีบตันมี ดังนี้

ปัจจัยเสี่ยงที่ไม่สามารถควบคุมได้
     เพศ เพศชายทีความเสียงต่อการเกิดโรคหลอดเลือดแดงหัวใจตีบตันมากกว่าเพศหญิง อย่างไรก็ตาม ความเสี่ยงต่อการเกิดโรคของเพศหญิงจะเพิ่มขึ้นในหญิงวัยหมดประจำเดือน
     ปัจจัยทางพันธุกรรมและเชื้อชาติ ถ้ามีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคหลอกเลือดแดงหัวใจตีบตัน จะมีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคสูงกว่าบุคคลที่ไม่มีประวัติในครอบครัว
     อายุ เพศชายที่มีอายุตั้งแต่ 40 ปีขึ้นไป และเพษหญิงที่มีอายุตั้งแต่50 ปีขึ้นไปจะมีโอกาสเป็นโรคนี้เพิ่มขึ้น

ส่วนปัจจัยที่สามารถควบคุมได้มี
- ภาวะความดันโลหิตสูง
- โรคเบาหวาน
- ภาวะไขมันในเลือดสูง
- บุหรี่
- โรคอ้วน
- การไม่ออกกำลังกาย
- โรคเครียด

     ถ้าใครมีปัจจัยเสี่ยงต่างๆ เหล่านี้แล้ว มีโอกาสเป็นโรคหลอดเลือดหัวใจตีบสูงตามไปด้วย

      ผู้ป่วยอาจไม่มีอาการ หรือมีอาการเจ็บแน่นหน้าอก ซึ่งความรุนแรงอาจแตกต่างกันไป บางรายอาจมีอาการหายใจไม่สะดวกหรือเหนื่อยง่าย เนื่องจากกล้ามเนื้อหัวใจต้องการเลือด (ที่มีออกซิเจนและสารอาหาร) ที่เพียงพอต่อการทำหน้าที่ของเซลล์กล้ามเนื้อหัวใจผ่านทางหลอดเลือดแดงไปเลี้ยงหัวใจ
เมื่อหลอดเลือดแดงที่หัวใจตีบแคบลง เลือดจะไม่สามารถถูกส่งไปเลี้ยงกล้ามเนื้อหัวใจได้อย่างเพียงพอ เพราะขณะหัวใจเต้นเร็วขึ้นหรือความดันโลหิตสูงขึ้น (คือช่วงเวลาที่เราออกแรง หิว อิ่ม โกรธ โมโห ตกใจ หรือ ฝันร้าย ฯลฯ ) ต้องการเลือดมากขึ้น จึงเกิดภาวะกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด ซึ่งทำให้เกิดผลได้หลายอย่างคือ
- ไม่มีอาการใดๆ (ผู้ป่วยกลุ่มนี้ไม่รู้ว่าจะโชคดีหรือโชคร้าย เพราะมักเสียชีวิตอย่างเฉียบพลัน โดยไม่มีอาการเตือนล่วงหน้า)
- เหนื่อยง่ายหรือหายใจไม่สะดวกเวลาออกแรง
- บวมบริเวณปลายเท้าหรือข้อเท้าทั้งสองข้าง
- ภาวะหัวใจล้มเหลว ซึ่งเกิดจากกล้ามเนื้อหัวใจบีบตัวได้เบาลงเพราะขาดเลือด (เหมือนคนขาดอาหารที่ไม่ค่อยมีแรง) หรืออาจเกิดจากกล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน ทำให้หัวใจไม่สามารถบีบตัวเพื่อส่งเลือดไปเลี้ยงร่ายการได้ตามต้องการ อาจมีการนอนราบไม่ได้
- กล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน เกิดจากมีการอุดตันอย่างกะทันหันภายในหลอดเลือดแดงที่หัวใจ ซึ่งมักมีสาเหตุมจากการมีลิ่มเลือดอุดตันในบริเวณที่มีรอยตีบอยู่ก่อนแล้ว กล้ามเนื้อหัวใจส่วนที่ถูกเลี้ยงด้วยหลอดเลือดเส้นนั้นจะตายไป ผู้ป่วยมักมีอาการเจ็บแน่นหน้าอกรุนแรงและนานกว่าปกติ

     โรคหลอดเลือดแดงหัวใจตีบตันมีหลายสาเหตุ ทั้งหมดจะทำให้เกิดภาวะผนังหลอดเลือดแดงแข็ง (Arteriosclerosis) ก่อน

     หลอดเลือดแดงมีหน้าที่ขนส่งเลือดที่มีออกซิเจนปริมาณที่สูงออกจาหัวใจเพื่อไปเลี้ยงส่วนต่างๆ ของร่างกาย รวมทั้งเลี้ยงตัวเองที่กล้ามเนื้อหัวใจ หลอดเลือดแดงที่มีสุขดี ผนังหลอดเลือดจะเรียบยืดหยุ่นได้ และสามารถขยายเพื่อรับปริมาณเลือดที่เพิ่มขึ้นได้เมื่อจำเป็น เช่น เวลาออกแรง
ภาวะหลอดแดงแข็งเกิดจากมีการสะสมของไขมัน หินปูนและเซลล์ต่างๆ ที่ผนังด้านในของหลอดเลือด สามารถเกิดได้กับหลอดแดงทั่วร่างกาย กระบวนการเกิดภาวะหลอดเลือดแดงแข็งจะเกิดขึ้นอย่างช้าๆ ค่อยเป็นค่อยไป โดยจะเกิดขึ้นตั้งแต่วัยเด็กและเป็นมากขึ้นเรื่อยๆ ตามอายุที่เพิ่มขึ้น และมักเกิดขึ้นในรายที่มีระดับ คอเลสเตอรอลชนิด LDL สูงกว่าปกติ
บริเวณด้านในผนังหลอดเลือดแดงที่มีการแข็งตัวนั้นมักจะเกิดรอยบาดแผลหรือผิวฉีกขาดได้ง่าย ซึ่งเมื่อมีอาการบาดเจ็บของผนังด้านในหลอดเลือดแดงเกิดขึ้น จะทำให้ร่างกายสร้างลิ่มเลือดมาอุดที่บริเวณรอยแผล ทำให้หลอดเลือดแดงอุดตันได้

     บริเวณด้านในผนังหลอดเลือดแดงที่มีการแข็งตัวนั้นมักจะเกิดรอยบาดแผลหรือผิวฉีกขาดได้ง่าย ซึ่งเมื่อมีอาการบาดเจ็บของผนังด้านในหลอดเลือดแดงเกิดขึ้น จะทำให้ร่างกายสร้างลิ่มเลือดมาอุดที่บริเวณรอยแผล ทำให้หลอดเลือดแดงอุดตันได้

     ภาวะไขมันในเลือดสูงอาจเกิดจากความผิดปกติพันธุกรรมได้ แต่ส่วนใหญ่เกิดจากพฤติกรรมการรับประทานอาหารที่ไม่ถูกสุขลักษณะ เช่น รับประทานอาหารที่มีไขมันสูงเป็นประจำ นอกจากนั้นโรคความดันโลหิตสูง การสูบบุหรี่ รวมทั้งโรคอ้วนและการไม่ออกกำลังกาย ยังเป็นปัจจัยเสี่ยงที่สำคัญของภาวะหลอดเลือดแข็งและโรคหลอดเลือดหัวใจตีบด้วย

     โรคหลอดเลือดแดงแข็งสามารถเกิดขึ้นกับหลอดเลือดแดงบริเวณอื่นๆ ได้ โดยเฉพาะหลอดเลือดแดงในสมองหรือหลอดเลือดแดงบริเวณคอ อาจทำให้เกิดโรคอัมพฤกษ์หรืออัมพาตครึ่งซีกหรือหลอดเลือดแดงที่ขา ซึ่งอาจทำให้มีอาการเจ็บปวดที่ขาหรือบริเวณน่องเวลาเดินร่วมด้วย

     วันก่อนมีคนไข้อายุประมาณ 40 ปีเศษ หุ่นสะโอดสะอง มีหลอดเลือดหัวใจตีบหลายเส้น จำเป็นต้องได้รับการรักษาด้วยการทำบอลลูนและใช้ขดลวดชนิดใหม่เคลือบยา จนอาการต่างๆ หายจนหมดแล้วเลยกลับใจที่จะดูแลสุขภาพตัวเอง (หลังจากที่ไม่เคยทำมาเป็นเวลาหลายสิบปี) คือจะเลิกสูบบุหรี่ เริ่มออกกำลังกายทุกวัน วันละครึ่งชั่วโมง และเลิกรับประทานอาหารทอดและอาหารมันๆทุกชนิด

     คนไข้มากระซิบถามผมว่า “ขอให้คุณหมอช่วยลดความเสี่ยงของโรคหัวใจให้ผมฟังอีกอย่างหนึ่งครับ”

     ผมว่า “คุณไม่มีปัจจัยเสี่ยงอะไรเหลืออีกแล้วนี่ครับ .. ความดันโลหิตสูงหรือเบาหวานก็ไม่มี... ระดับไขมันคลอเลสเตอรอลก็ต่ำมากแล้ว จะเหลือก็แต่ประวัติครอบครัวและความเป็นเพศชายเท่านั้นที่แก้ไขไม่ได้“

      คนไข้จึงต่อว่า  “ ก็เรื่องเพศนั่นแหละครับ .. คุณหมอช่วยส่งผมไปผ่าตัดผ่าตัดเปลี่ยนเพศได้ไหมคะ..?
     
     หมอ “ ไอ้ได้น่ะได้ครับ.. แต่เพศหญิงหลังหมดประจำเดือนแล้วความเสี่ยงกับการเป็นโรคหัวใจก็กลับมาเท่ากับเพศชายนะครับ... ผ่าตัดอย่างไรคุณก็คงจะไม่มีประจำเดือน

   
จากหนังสือ... ครอบครัวหัวใจแข็งแรง
ศ.นพ.นิธิ มหานนท์