តើអ្វីបណ្តាលឱ្យមានជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលចំពោះមនុស្សវ័យក្មេង? មូលហេតុ រោគសញ្ញា និងការព្យាបាល។

ជំងឺឈាមបេះដូងខួរក្បាលនៅមនុស្សវ័យក្មេង (Stroke in the Young) គឺជាបញ្ហាផ្នែកវេជ្ជសាស្រ្តដែលកំពុងកើនឡើងនិងឃើញបានច្រើនឡើងនៅសព្វថ្ងៃ។ ជាទូទៅ វាត្រូវបានកំណត់សម្រាប់អ្នកជំងឺដែលមានជំងឺឈាមបេះដូងខួរក្បាលនៅពេលមានអាយុក្រោម ៥០ ឆ្នាំ (ការសិក្សាខ្លះប្រើកម្រិតក្រោម ៤៥ ឆ្នាំ)ភាពខុសគ្នាសំខាន់រវាង Stroke នៅមនុស្សវ័យក្មេងនិងមនុស្សចាស់គឺ “មូលហេតុ” ខណៈដែលមនុស្សចាស់ភាគច្រើនកើតឡើងពីការចាស់ជរា និងសំពាធឈាមខ្ពស់ជារឿយៗ ប៉ុន្តែមនុស្សវ័យក្មេងមានមូលហេតុស្មុគស្មាញ ចម្រុះ និងភាគច្រើនមានផលប៉ះពាល់ដល់ខ្លួនអ្នកជំងឺ គ្រួសារ និងសេដ្ឋកិច្ចរយៈពេលវែង ព្រោះវាជាអាយុដែលកំពុងបង្កើតខ្លួន។

ការធ្វើវិនិច្ឆ័យ និងស្វែងរកមូលហេតុ (Diagnosis)

ការប្រឈមមុខដ៏ធំបំផុតនៃ Stroke in the Young គឺការស្វែងរកមូលហេតុពិតប្រាកដ ព្រោះមូលហេតុបែបបុរាណ (ដូចជា សរសៃឈាមរឹងពីជំងឺទឹកនោមផ្អែម ឬសំពាធឈាម) មានករណីតិចជាងជំងឺពិសេស។ មូលហេតុសំខាន់ៗអាចចែកបានដូចខាងក្រោម៖

• ការបែកសរសៃឈាមកក (Arterial Dissection) គឺជាមូលហេតុដែលឃើញច្រើនបំផុតមួយ។ ភាគច្រើនកើតឡើងបន្ទាប់ពីគ្រោះថ្នាក់ក្បាលកក កីឡា ឬម៉ាស្សាកកខ្លាំង ដែលធ្វើឲ្យជញ្ជាំងសរសៃឈាមខាងក្នុងបែក ហើយបង្កើតឲ្យមានឈាមកកបិទសរសៃឈាមទៅខួរក្បាល។

• បេះដូងមិនប្រក្រតី (Cardioembolism) ដូចជា ជំងឺបេះដូងកំណើតកំហុស ជញ្ជាំងបេះដូងមានរន្ធរំលាយ (PFO: Patent Foramen Ovale) ដែលធ្វើឲ្យឈាមកកពីជើងឡើងទៅខួរក្បាល ឬសភាពបេះដូងបេះដូងមិនស្របចលនា (AF)

• សភាពឈាមរឹងងាយមិនប្រក្រតី (Thrombophilia) ទាំងដែលកើតពីមេរោគ ឬជំងឺប្រព័ន្ធភាពស៊ាំបំផ្លាញខ្លួនឯង ដូចជា Antiphospholipid Syndrome (APS) ឬជំងឺស្លេ (SLE)

• សភាពសរសៃឈាមខួរក្បាលតូចតាច់ភ្លាមៗ (RCVS) ភាគច្រើនមានរោគសញ្ញាឈឺក្បាលខ្លាំងភ្លាមៗដូចការផ្ទុះ (Thunderclap Headache)

• អាកប្បកិរិយាជីវិត ការប្រើប្រាស់សារធាតុញៀន (ដូចជា ម៉ារីហ្វាណា កាណាប៊ីស កូខែន) ការជក់បារីយ៉ាងខ្លាំង និងការប្រើថ្នាំគ្រប់គ្រងការមានផ្ទៃពោះដែលមានហូមូនអេស្ត្រូហ្សែនខ្ពស់សម្រាប់ស្ត្រីដែលមានប្រវត្តិជំងឺមីក្រែនប្រភេទមានអូរ៉ា (Migraine with aura)

ការត្រួតពិនិត្យមន្ទីរពិសោធន៍ និងវិចិត្រសាស្រ្តវិនិច្ឆ័យ (Investigations)

ដោយសារមូលហេតុមានច្រើន ការត្រួតពិនិត្យត្រូវធ្វើយ៉ាងទូលំទូលាយ និងមានរបៀប (Extensive Workup) លើសពីធម្មតា៖

• ការត្រួតពិនិត្យ CT ឬ MRI/MRA ខួរក្បាល និងកក (CT or MRI/MRA Brain & Neck) ដើម្បីមើលសាច់ខួរក្បាលដែលស្លាប់ និងមើលរចនាសម្ព័ន្ធសរសៃឈាមខួរក្បាល និងសរសៃឈាមកកយ៉ាងលម្អិត (ស្វែងរកសភាព Dissection)

• ការត្រួតពិនិត្យបេះដូង (Cardiac Workup) ធ្វើ Echocardiogram (អ៊ុលត្រាសោនបេះដូង) ជាពិសេសតាមផ្លូវអាហារ (TEE) រួមជាមួយការចាក់ប៊ុបប៊ូល (Bubble Study) ដើម្បីស្វែងរក PFO

• ភ្ជាប់ឧបករណ៍ត្រួតពិនិត្យចលនាបេះដូង 24-48 ម៉ោង (Holter Monitoring) ដើម្បីស្វែងរកសភាពបេះដូងបេះដូងមិនស្របចលនា

• ការត្រួតពិនិត្យឈាមជាក់លាក់ (Specific Blood Tests) ស្វែងរកការរលាកសរសៃឈាម (Vasculitis autoantibodies), ស្វែងរកសភាពឈាមរឹងងាយ (Protein C, Protein S, Antithrombin III, Lupus Anticoagulant) និងស្វែងរកជំងឺឆ្លងខ្លះៗ ដូចជា ស៊ីហ្វីលីស ឬ HIV ដែលអាចបង្ករឲ្យសរសៃឈាមខួរក្បាលរលាកបាន

វិធីសាស្រ្តព្យាបាល (Treatment)

ការព្យាបាលចែកចេញជាពីរជំហានសំខាន់ គឺជំហានបន្ទាន់ និងជំហានការពារការកើតឡើងម្តងទៀត

ការព្យាបាលជំហានបន្ទាន់ (Acute Management)

គោលបំណងគឺបើកសរសៃឈាមឲ្យបានលឿនបំផុតដើម្បីរក្សាសាច់ខួរក្បាល (Time is Brain)

• ថ្នាំលាយឈាមកក (IV Thrombolysis) ផ្តល់ថ្នាំ Alteplase (tPA) ឬ Tenecteplase (TNK) តាមសរសៃឈាម ប្រសិនបើអ្នកជំងឺមកដល់មន្ទីរពេទ្យក្នុងរយៈពេល ៤.៥ ម៉ោង និងគ្មានការព្យួរណាមួយ

• ការទាញឈាមកកតាមខ្សែបញ្ចូល (Mechanical Thrombectomy) ក្នុងករណីសរសៃឈាមធំត្រូវបានបិទខ្ទប់ អាចប្រើខ្សែបញ្ចូលដើម្បីទាញឈាមកកចេញបានក្នុងរយៈពេល ៦ ដល់ ២៤ ម៉ោង

ការព្យាបាលតាមមូលហេតុជាក់លាក់ និងការការពារ (Secondary Prevention)

• ប្រសិនបើកើតពី PFO (រន្ធរំលាយនៅជញ្ជាំងបេះដូង): បច្ចុប្បន្នមាននិន្នាការព្យាបាលដោយដាក់ឧបករណ៍បិទរន្ធតាមខ្សែបញ្ចូល (PFO Closure) រួមជាមួយការប្រើថ្នាំប្រឆាំងកោសិកាឈាម ដែលជួយបន្ថយការកើតឡើងម្តងទៀតយ៉ាងមានន័យសំខាន់

• ប្រសិនបើកើតពីការបែកសរសៃឈាមកក (Dissection): ភាគច្រើនព្យាបាលដោយផ្តល់ថ្នាំប្រឆាំងការរឹងឈាម (Anticoagulant) ឬថ្នាំប្រឆាំងកោសិកាឈាមខ្លាំងរយៈពេល ៣-៦ ខែ ដើម្បីរង់ចាំឲ្យជញ្ជាំងសរសៃឈាមស្ដារឡើងវិញដោយធម្មជាតិ

• ប្រសិនបើកើតពីសភាពឈាមរឹងងាយ (Thrombophilia): អាចត្រូវការប្រើថ្នាំលាយឈាមកកប្រភេទវ៉ារហ្វារីន (Warfarin) ឬថ្នាំថ្មី (NOACs) រយៈពេលវែង ឬជាយូរអង្វែង អាស្រ័យលើប្រភេទជំងឺ

សេចក្ដីសង្ខេបសម្រាប់បុគ្គលិកវេជ្ជសាស្រ្ត៖ ជំងឺឈាមបេះដូងខួរក្បាលនៅមនុស្សវ័យក្មេងមិនមែនជារឿងឆ្ងាយ និងមិនគួរបញ្ជាក់យ៉ាងរហ័សថាជា​មីក្រែន ឬសំពាធចិត្តពេលអ្នកជំងឺមកជាមួយរោគសញ្ញាប្រព័ន្ធប្រសាទបន្ទាន់។ ការធ្វើវិនិច្ឆ័យយ៉ាងរហ័ស និងការស្វែងរកមូលហេតុជ្រៅដោយមិនចាញ់គឺជាគន្លឹះសំខាន់ដែលជួយឲ្យអ្នកជំងឺវ័យធ្វើការងារនេះអាចរស់នៅជីវិតធម្មតា និងការពារការពិការជាយូរអង្វែង។

សំណួរ​ដែលសួរ​ច្រើន (FAQ) អំពីជំងឺឈាមបេះដូងខួរក្បាលនៅមនុស្សវ័យក្មេង

Q: ជំងឺឈាមបេះដូងខួរក្បាលនៅមនុស្សវ័យក្មេងអាចកើតឡើងពីអាយុប៉ុន្មាន?

A: ជាទូទៅ ជំងឺឈាមបេះដូងខួរក្បាលនៅមនុស្សវ័យក្មេង (Stroke in the Young) មានន័យថាអ្នកជំងឺមានអាយុក្រោម ៥០ ឆ្នាំ (ការស្រាវជ្រាវខ្លះប្រើកម្រិតក្រោម ៤៥ ឆ្នាំ) ទោះបីជាច្រើននាក់យល់ថាជំងឺនេះមានតែសម្រាប់មនុស្សចាស់ ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នឃើញអ្នកជំងឺវ័យធ្វើការកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់។ មូលហេតុក្នុងមនុស្សវ័យក្មេងភាគច្រើនខុសពីមនុស្សចាស់ ដូចជា ការខូចខាតសរសៃឈាម បេះដូង ឬសភាពឈាមរឹងមិនប្រក្រតី ជាងការចាស់ជរារបស់សរសៃឈាម។

Q: ជំងឺឈាមបេះដូងខួរក្បាលនៅមនុស្សវ័យក្មេងអាចព្យាបាលជាសះស្បើយទេ?

A: អាចព្យាបាលបាន ប្រសិនបើបានធ្វើវិនិច្ឆ័យ និងព្យាបាលយ៉ាងរហ័ស។ នៅជំហានបន្ទាន់ វេជ្ជបណ្ឌិតអាចប្រើ

• ថ្នាំលាយឈាមកក ប្រសិនបើមកដល់មន្ទីរពេទ្យក្នុងពេលវេលាសមរម្យ
• ការដកឈាមកកតាមខ្សែបញ្ចូល (Mechanical Thrombectomy) សម្រាប់អ្នកជំងឺដែលមានលក្ខខណ្ឌសមរម្យ

បន្ទាប់មកព្យាបាលតាមមូលហេតុ ដូចជា ការបិទរន្ធ PFO ការប្រើថ្នាំប្រឆាំងការរឹងឈាម ឬថ្នាំប្រឆាំងកោសិកាឈាម ដើម្បីការពារការកើតជំងឺឡើងម្តងទៀតនៅអនាគត

Q: មនុស្សវ័យក្មេងដែលមានរោគសញ្ញាបែបណា គួរតែទៅមន្ទីរពេទ្យភ្លាម?

A: ប្រសិនបើមានរោគសញ្ញាប្រព័ន្ធប្រសាទកើតឡើងយ៉ាងភ្លាមៗ មិនគួរគិតថាជាមីក្រែន ឬសំពាធចិត្តទេ ជាពិសេសពេលមានរោគសញ្ញាដូចជា

• មុខមាត់មិនស្មើ
• ដៃឬជើងខ្សោយ ឬដាច់ផ្នែកមួយ
• និយាយមិនច្បាស់ ឬមិនអាចនិយាយបាន
• មើលឃើញមិនធម្មតា
• ឈឺក្បាលខ្លាំងភ្លាមៗមិនធម្មតា

គួរតែទៅមន្ទីរពេទ្យភ្លាម ព្រោះការព្យាបាលជំងឺឈាមបេះដូងខួរក្បាលមានកំណត់ពេលវេលា ឬហៅថា “Time is Brain”។ ការព្យាបាលឲ្យបានលឿនជាងនេះ ជួយកាត់បន្ថយការខូចខាតខួរក្បាល និងកាត់បន្ថយការពិការជាយូរអង្វែងបាន។