ภาวะอุ้งเชิงกรานหย่อน (Pelvic Organ Prolapse: POP) เป็นภาวะที่พบได้บ่อยในผู้หญิง โดยเฉพาะผู้ที่คลอดบุตรหลายครั้ง อยู่ในวัยหมดประจำเดือน หรือมีภาวะเพิ่มแรงดันในช่องท้องเรื้อรัง เช่น ไอเรื้อรัง ท้องผูกเรื้อรัง หรือยกของหนักเป็นประจำ แม้ภาวะนี้ไม่ใช่โรคร้ายแรงถึงชีวิต แต่สามารถส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิต ความมั่นใจ และความสัมพันธ์ได้อย่างมาก หากอาการรุนแรงหรือรบกวนการใช้ชีวิต การผ่าตัดเป็นหนึ่งในทางเลือกที่ช่วยแก้ไขปัญหาได้อย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน

ภาวะอุ้งเชิงกรานหย่อนคืออะไร ?

อุ้งเชิงกรานทำหน้าที่เป็น “โครงสร้างพยุง” เปรียบเสมือนเปลญวนที่รองรับอวัยวะภายใน ได้แก่ กระเพาะปัสสาวะ มดลูก ลำไส้เล็ก ลำไส้ตรง และช่องคลอด เมื่อกล้ามเนื้อและเอ็นยึดพยุงอ่อนแรง อวัยวะเหล่านี้อาจเคลื่อนต่ำลงหรือยื่นออกมาทางช่องคลอด ภาวะนี้อาจเกิดเพียงตำแหน่งเดียว หรือหลายตำแหน่งร่วมกัน ได้แก่

มดลูกหย่อน (Uterine prolapse)
กระเพาะปัสสาวะหย่อน (Cystocele)
ลำไส้ตรงหย่อน (Rectocele)
ลำไส้เล็กหย่อน (Enterocele)
ยอดช่องคลอดหย่อนหลังผ่าตัดมดลูก (Vaginal vault prolapse)

อาการที่พบบ่อย

รู้สึกเหมือนมีก้อนหรือสิ่งนูนในช่องคลอด
หน่วงท้องน้อยหรือปวดหลังส่วนล่าง
ปัสสาวะเล็ด ไอจามแล้วเล็ด ปัสสาวะไม่สุด
ปัสสาวะลำบาก ต้องเบ่ง
ท้องผูกหรือถ่ายลำบาก
เจ็บหรือไม่สบายขณะมีเพศสัมพันธ์

เมื่อไรควรพิจารณาผ่าตัด ?

การรักษาภาวะอุ้งเชิงกรานหย่อนมีหลายวิธี ตั้งแต่

การบริหารกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน (Kegel exercise)
การใช้อุปกรณ์พยุงช่องคลอด (Pessary)
การผ่าตัดแก้ไข

โดยทั่วไป แพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัดในกรณีที่

ภาวะหย่อนระดับรุนแรง (เช่น POP-Q stage 3–4)
มีอาการรบกวนการใช้ชีวิตประจำวันอย่างชัดเจน
รักษาด้วยวิธีไม่ผ่าตัดแล้วไม่ได้ผล
ผู้ป่วยต้องการแก้ไขปัญหาในระยะยาว

อย่างไรก็ตามการตัดสินใจผ่าตัดไม่ได้พิจารณาจาก “ระยะ” เพียงอย่างเดียว แต่พิจารณาจากอาการและผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตเป็นหลัก

แนวทางการผ่าตัดรักษา

การเลือกวิธีผ่าตัดขึ้นอยู่กับชนิดของอวัยวะที่หย่อน อายุ สุขภาพโดยรวม ความต้องการมีบุตรในอนาคต และความต้องการของผู้ป่วย โดยแบ่งเป็น 2 แนวทางหลัก

การผ่าตัดผ่านช่องคลอด (Vaginal Approach) เหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการหลีกเลี่ยงแผลหน้าท้อง และต้องการพักฟื้นไม่นาน ตัวอย่างการผ่าตัด ได้แก่

การซ่อมผนังช่องคลอดด้านหน้า (Anterior colporrhaphy)
การซ่อมผนังช่องคลอดด้านหลัง (Posterior colporrhaphy)
การผ่าตัดมดลูกทางช่องคลอดร่วมกับการยึดยอดช่องคลอด (Vaginal hysterectomy with vault suspension)

การผ่าตัดผ่านหน้าท้อง (Abdominal Approach) ให้ความแข็งแรงในการยึดพยุงอวัยวะ เหมาะในบางกรณีที่ต้องการผลการรักษาระยะยาว ตัวอย่างการผ่าตัด ได้แก่

Abdominal sacrocolpopexy
Laparoscopic sacrocolpopexy
Robotic-assisted sacrocolpopexy
Sacrohysteropexy (กรณีต้องการเก็บมดลูก)

การผ่าตัดในกลุ่มนี้มักใช้วัสดุพยุง (mesh) เพื่อช่วยเสริมความแข็งแรงในการยึดพยุง วัสดุพยุงมีข้อดีด้านความคงทนและลดโอกาสหย่อนซ้ำ แต่มีความเสี่ยงเฉพาะ เช่น การโผล่ของวัสดุ (mesh exposure) ซึ่งพบได้ไม่บ่อยและต้องประเมินความเหมาะสมเป็นรายบุคคล

การผ่าตัดแบบแผลเล็ก (Minimally Invasive Surgery : MIS)

ปัจจุบัน การผ่าตัดผ่านกล้อง (Laparoscopic) หรือหุ่นยนต์ (Robotic surgery) เป็นเทคโนโลยีที่ช่วยลดการบาดเจ็บของเนื้อเยื่อ ลักษณะเด่นของ MIS ได้แก่

แผลขนาดเล็กประมาณ 5–1 ซม.
เสียเลือดน้อยกว่าการผ่าตัดเปิดหน้าท้อง
เจ็บน้อยกว่า
พักฟื้นในโรงพยาบาลสั้นลง (โดยทั่วไปประมาณ 1–3 วัน)
กลับไปใช้ชีวิตประจำวันได้เร็วขึ้น

งานวิจัยในปัจจุบันพบว่า การผ่าตัดส่องกล้องในกรณี sacrocolpopexy ให้ผลการรักษาใกล้เคียงกับการผ่าตัดเปิดหน้าท้อง และให้ความมั่นคงในการยึดพยุงในระยะยาว

การเตรียมตัวก่อนผ่าตัด

ตรวจร่างกายและประเมินระดับความรุนแรง (เช่น POP-Q examination)
ประเมินภาวะปัสสาวะเล็ดร่วมในบางราย
แจ้งโรคประจำตัวและยาที่ใช้ประจำ
หยุดยาบางชนิด เช่น ยาละลายลิ่มเลือด ตามคำแนะนำแพทย์
งดน้ำและอาหารก่อนผ่าตัดตามระยะเวลาที่กำหนด

การดูแลหลังผ่าตัด

พักรักษาตัวในโรงพยาบาล 1–3 วัน (ขึ้นกับวิธีผ่าตัด)
หลีกเลี่ยงการยกของหนักอย่างน้อย 4–6 สัปดาห์
งดเพศสัมพันธ์ประมาณ 6 สัปดาห์
พบแพทย์ตามนัดอย่างสม่ำเสมอ

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น

แม้การผ่าตัดจะมีความปลอดภัยสูง แต่ยังอาจพบภาวะแทรกซ้อน เช่น

เลือดออก
การติดเชื้อ
บาดเจ็บต่อกระเพาะปัสสาวะ ลำไส้ หรือท่อไต (พบได้น้อย)
ปัสสาวะลำบากชั่วคราว
ปัสสาวะเล็ดหลังผ่าตัดในบางราย
ภาวะหย่อนซ้ำในระยะยาว

ภาวะอุ้งเชิงกรานหย่อนไม่ใช่เรื่องที่ต้อง “ทนอยู่เงียบ ๆ” ปัจจุบันมีทางเลือกการรักษาที่หลากหลายและปลอดภัย ตั้งแต่การรักษาแบบไม่ผ่าตัดจนถึงการผ่าตัดแผลเล็กที่ฟื้นตัวเร็ว

การปรึกษาแพทย์เฉพาะทางตั้งแต่ระยะแรก จะช่วยให้ได้รับการประเมินที่เหมาะสมวางแผนการรักษาอย่างตรงจุด และกลับมาใช้ชีวิตได้อย่างมั่นใจอีกครั้ง

นพ.วันฉัตร โกมล

สูตินรีแพทย์เฉพาะทางด้านผ่าตัดส่องกล้องทางนรีเวช

เวชศาสตร์เชิงกรานสตรี และศัลยกรรมซ่อมเสริม

โรงพยาบาลพญาไท 2

การผ่าตัดรักษาภาวะอุ้งเชิงกรานหย่อน (Pelvic Organ Prolapse)