มะเร็งถุงน้ำดี (Gallbladder carcinoma) เป็นมะเร็งที่พบได้น้อย อุบัติการณ์ของโรคทั่วโลกพบประมาณ น้อยกว่า 5 คน ต่อ ประชากร 100,000 คน แต่พบมากขึ้นในประชากรอินเดียตอนเหนือ อเมริกาใต้ ญี่ปุ่น

ปัจจัยเสี่ยงสำคัญ ได้แก่

นิ่วในถุงน้ำดี (Gallstone) เนื่องจากทำให้เกิดการอักเสบเรื้อรังของผนังถุงน้ำดี
ภาวะหินปูนเกาะเคลือบผนังถุงน้ำดี (Porcelain gallbladder)
ติ่งเนื้องอกถุงน้ำดี (Gallbladder adenomatous polyp)
บุหรี่
การติดเชื้อแบคทีเรียบางประเภท เช่น Thyphoid
การอักเสบเรื้อรังของท่อน้ำดี (Primary sclerosing cholangitis)
ความผิดปกติของยีนกลายพันธุ์
กายวิภาคทางเดินท่อน้ำดีและท่อตับอ่อนผิดปกติ (anomalous pancreaticobiliary junction)

อาการของมะเร็งถุงน้ำดี

มะเร็งถุงน้ำดีเป็นโรคที่มัก ไม่แสดงอาการในระยะแรก คล้ายกับมะเร็งหลายชนิด ทำให้ผู้ป่วยจำนวนมากไม่รู้ตัวจนกระทั่งโรคเข้าสู่ระยะที่ลุกลามแล้ว หากเริ่มมีอาการ มักเป็นสัญญาณว่ามะเร็งอยู่ในระยะที่ค่อนข้างมาก

อาการที่ผู้ป่วยมักมาพบแพทย์ ได้แก่

ปวดท้อง โดยเฉพาะบริเวณชายโครงขวา
เบื่ออาหาร รู้สึกอิ่มง่าย
น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ
ตัวเหลือง ตาเหลือง จากภาวะท่อน้ำดีอุดตัน
คลำพบก้อนในช่องท้องบริเวณชายโครงขวา

ในบางรายอาจมาพบแพทย์ด้วยอาการเฉียบพลัน เช่น ถุงน้ำดีอักเสบ หรือ ท่อน้ำดีอักเสบ ซึ่งภายหลังตรวจเพิ่มเติมจึงพบว่ามีมะเร็งถุงน้ำดีซ่อนอยู่ นอกจากนี้ มะเร็งถุงน้ำดีจำนวนไม่น้อยถูกตรวจพบ โดยบังเอิญ จากการตรวจชิ้นเนื้อหลังผ่าตัดถุงน้ำดีด้วยสาเหตุอื่น เช่น นิ่วในถุงน้ำดี หรือติ่งเนื้อในถุงน้ำดี ทั้งที่ผู้ป่วยไม่เคยมีอาการสงสัยมาก่อน ด้วยเหตุนี้ หากมีอาการผิดปกติบริเวณช่องท้อง หรือมีประวัติโรคถุงน้ำดี ควรเข้ารับการตรวจอย่างละเอียด เพื่อเพิ่มโอกาสในการตรวจพบโรคตั้งแต่ระยะเริ่มต้น

การตรวจเพิ่มเติมเพื่อวินิจฉัยโรค

แพทย์อาจเริ่มต้นจากการทำอัลตราซาวด์ ทั้งนี้หากพบก้อนในถุงน้ำดี แพทย์จะพิจารณา ส่งเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ช่องท้อง (CT abdomen) หรือตรวจคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าช่องท้อง (MRI abdomen) เพื่อช่วยในการยืนยันลักษณะตัวโรค และระยะของโรค ซึ่งมีผลต่อการวางแผนการรักษา
โดยทั่วไปการเจาะตรวจชิ้นเนื้อเพื่อวินิจฉัยก่อนการรักษา กรณีจากภาพวินิจฉัยทางรังสีสงสัยมะเร็ง จะไม่แนะนำหากแพทย์พิจารณาแล้วว่าน่าจะผ่าตัดได้ เนื่องจากการเจาะชิ้นเนื้อถุงน้ำดี จะเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งกระจายมาที่เยื่อบุช่องท้อง

การรักษา

ขึ้นกับระยะของโรคจากภาพวินิจฉัยทางรังสี ว่าสามารถผ่าตัดได้หรือไม่
ปัจจุบัน การผ่าตัด (Extended cholecystectomy) เป็นการรักษาเดียวที่มีโอกาสหายขาดจากตัวโรค หากแพทย์พิจารณาแล้วว่าผ่าตัดได้ แพทย์จะผ่าตัดเอาถุงน้ำดีออกพร้อมเนื้อตับส่วนที่ติดกับถุงน้ำดี (Liver resection) พร้อมเลาะต่อมน้ำเหลืองข้างเคียง (Lymphadenectomy) ทั้งนี้หากตรวจพบว่ามีการกระจายของมะเร็งมาที่ท่อน้ำดี จะต้องตัดท่อน้ำดี (Bile duct resection) พร้อมทำทางเบี่ยงท่อน้ำดีกับลำไส้เล็กร่วมด้วย
หากก้อนมีขนาดใหญ่มาก ติดอวัยวะข้างเคียง ที่พบบ่อย เช่น ติดกระเพาะอาหาร, ลำไส้เล็กส่วนต้นหรือหัวตับอ่อน แพทย์อาจพิจารณา ตัดลำไส้ส่วนต้นพร้อม ส่วนหัวตับอ่อนร่วมด้วย (Hepato-pancreatoduodenectomy) บ่งชี้ถึงการพยากรณ์โรคที่ไม่ดี การผ่าตัดมีความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อนที่สูงมาก พิจารณาผ่าตัดในสถาบันการแพทย์ที่มีผู้เชี่ยวชาญและความพร้อมสูงเท่านั้น
ยาเคมีบำบัด (Chemotherapy)การฉายรังสี (Radiotherapy) และยาพุ่งเป้า (Targeted therapy)

การให้ยาเคมีบำบัดหรือการฉายรังสีขึ้นอยู่กับระยะของโรค สูตรของยาเคมีบำบัด และเป้าหมายของการรักษา เช่น ให้เพิ่มเติมหลังผ่าตัด (Adjuvant chemotherapy) ให้เพื่อประคับประคองตัวโรค กรณีที่ผ่าตัดไม่ได้ (Palliative chemotherapy) ส่วนการให้ยาก่อนการผ่าตัด (Neoadjuvant chemotherapy) และยาพุ่งเป้า (Targeted therapy) อยู่ในขั้นตอนรวบรวมข้อมูลการศึกษา แพทย์จะพิจารณาผู้ป่วยเป็นราย ๆ ไป

การพยากรณ์โรค

มะเร็งถุงน้ำดี มีการพยากรณ์โรคที่แย่ เนื่องจากผู้ป่วยส่วนมากที่มีอาการมักเป็นผู้ป่วยที่มีระยะของโรคที่มากแล้ว มีการกระจายไปอวัยวะอื่น ผู้ป่วยมีโอกาสเสียชีวิตสูง อัตราการรอดชีวิตของผู้ป่วยที่ 5 ปี < 30% หากกระจายมาที่อวัยวะข้างเคียงหรือต่อมน้ำเหลือง และอัตราการรอดชีวิตที่ 5 ปี < 5% หากกระจายไปอวัยวะที่อยู่ไกลออกไป

แต่หากเป็นระยะต้นที่ไม่มีการกระจาย สามารถผ่าตัดได้ สามารถมีอัตราการรอดชีวิตที่ 5 ปี ได้สูงถึง 70% ซึ่งพบว่าผู้ป่วยเหล่านี้มักไม่มีอาการ หรือพบโดยบังเอิญจากการทำอัลตราซาวด์ช่องท้อง หรือพบโดยบังเอิญจากการผ่าตัดถุงน้ำดีจากสาเหตุอื่น

การป้องกันและตรวจคัดกรองมะเร็งถุงน้ำดี

ค่ามะเร็งในเลือด (Tumor marker) เช่น CEA, CA 19-9 อาจขึ้นได้ในมะเร็งถุงน้ำดี แต่ไม่เสมอไป และอาจให้ผลบวกหรือผลลบลวงได้
เนื่องจากมะเร็งถุงน้ำดี มีความสัมพันธ์กับนิ่วในถุงน้ำดี ดังนั้นปัจจัยที่ทำให้เกิดนิ่วในถุงน้ำดี เช่น ภาวะอ้วน สามารถป้องกันได้โดยการควบคุมน้ำหนัก การออกกำลังกายสม่ำเสมอ ทั้งนี้นิ่วในถุงน้ำดีไม่แนะนำต้องเข้ารับการผ่าตัดทุกรายเพื่อป้องกันมะเร็งถุงน้ำดี แพทย์จะแนะนำต่อเมื่อผู้ป่วยมีอาการปวดท้องจากนิ่วในถุงน้ำดี ถุงน้ำดีอักเสบ หรือ พิจารณาผ่าตัด หากนิ่วมีขนาดใหญ่มาก (>2-3 cm.)
ส่วนติ่งเนื้อถุงน้ำดี (Gallbladder polyp) เนื่องจากติ่งเนื้อถุงน้ำดีส่วนใหญ่เกิดจากการสะสมของคอเลสเตอรอล (Cholesterol polyp) ซึ่งไม่มีความเสี่ยงของมะเร็งถุงน้ำดี ดังนั้นแพทย์จะพิจารณาผ่าตัดติ่งเนื้อถุงน้ำดี ต่อเมื่อมีขนาดมากกว่า 1 ซม. ขึ้นไปเท่านั้น ที่เพิ่มความเสี่ยงพบติ่งเนื้องอกถุงน้ำดี(Adenomatous polyp) ที่กลายเป็นมะเร็งถุงน้ำดีได้
จะเห็นได้ว่าส่วนที่เราสามารถป้องกันมะเร็งถุงน้ำดีเองได้ คือ ไม่สูบบุหรี่ ควบคุมน้ำหนักและออกกำลังกายสม่ำเสมอ เพื่อลดความเสี่ยงนิ่วในถุงน้ำดี แม้ว่าปัจจุบันจะยังไม่มีการตรวจคัดกรองมาตรฐานที่ใช้คัดกรองมะเร็งถุงน้ำดี การทำอัลตราซาวด์ช่องท้อง เพื่อดูนิ่วหรือติ่งเนื้อถุงน้ำดี เป็นการตรวจที่ความเสี่ยงน้อยมากและไม่เจ็บตัว สามารถตรวจสุขภาพได้โดยทั่วไป ถือเป็นการป้องกันทางอ้อม

มะเร็งถุงน้ำดี คืออะไร? สาเหตุ อาการ และแนวทางการรักษา