PTSD หลังเกิดอุบัติเหตุ การสังเกตอาการ สัญญาณเตือน และวิธีฟื้นฟูจิตใจ

PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder) หรือภาวะเครียดจากเหตุการณ์รุนแรง การประสบเหตุร้ายแรงที่ส่งผลต่อจิตใจอย่างรุนแรง มารู้จักวิธีสังเกตอาการ และสัญญาณเตือนของโรค PTSD เช่น การย้อนกลับไปในเหตุการณ์เดิม ฝันร้าย อารมณ์แปรปรวน รวมถึงผลกระทบต่อสมอง และความจำ พร้อมคำแนะนำในการฟื้นฟูจิตใจเพื่อการกลับสู่ชีวิตปกติ

หากเราประสบกับเหตุการณ์ร้ายแรงที่ทำให้รู้สึกสะเทือนใจ หรือรู้สึกเครียด เราอาจสงสัยว่า ความเครียดที่กำลังเผชิญอยู่นั้น เป็นแค่ความเครียดชั่วคราว หรือเป็นอะไรที่รุนแรงกว่านั้นหรือไม่ มาทำความรู้จักกับ PTSD หรือภาวะเครียดจากเหตุการณ์รุนแรง ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อจิตใจหรือสุขภาพจิตในระยะยาว การรู้เท่าทันอาการ หรือสัญญาณเตือนจะช่วยให้เราตัดสินใจได้ว่า ควรไปปรึกษาแพทย์ได้แล้วหรือยัง

PTSD หลังอุบัติเหตุ คืออะไร?

โรคเครียดหลังเกิดอุบัติเหตุ (Post-Traumatic Stress Disorder; PTSD) เป็นภาวะทางจิตที่เกิดขึ้นหลังจากผู้ป่วยเผชิญกับเหตุการณ์ตึงเครียด น่ากลัว หรือได้รับความกระทบกระเทือนทางจิตใจอย่างรุนแรง เช่น การเกิดอุบัติเหตุ การประสบภัยพิบัติ การสูญเสียบุคคลในครอบครัว หรือคนรัก รวมถึงการถูกทำร้าย ภาวะนี้ไม่เพียงเกิดขึ้นกับผู้ที่ประสบเหตุโดยตรงเท่านั้น แต่ยังเกิดขึ้นได้ในทางอ้อม เช่น เมื่อมีคนใกล้ชิดพบความสูญเสีย หรือผ่านเหตุการณ์ที่ทำให้เกิดความสะเทือนใจ

ปัจจัยเสี่ยงในการเกิดภาวะเครียดจากเหตุการณ์รุนแรง (PTSD)

• เกิดประสบการณ์เหตุการณ์ร้ายแรง ที่กระทบกระเทือนจิตใจอย่างรุนแรง เช่น อุบัติเหตุ ภัยธรรมชาติ การถูกทำร้ายร่างกาย หรือล่วงละเมิดทางเพศ การสูญเสียคนรักอย่างกะทันหัน รวมถึงการเห็นภาพ หรือเสพข่าวเหตุการณ์รุนแรงซ้ำๆ
• ลักษณะบุคลิกภาพ ที่มองโลกในแง่ร้าย หรือถูกปลูกฝังให้หวาดกลัวต่อบางสิ่งมากเป็นพิเศษ
• มีปัญหาสุขภาพจิตอยู่เดิม เช่น มีประวัติเป็นโรคซึมเศร้า หรือโรควิตกกังวล
• ขาดสังคม และสิ่งแวดล้อมที่ดี ไม่มีเครือข่ายสังคมที่เข้มแข็ง ไม่มีครอบครัว หรือเพื่อนสนิทที่คอยช่วยเหลือ เป็นที่ปรึกษา
• การใช้สารเสพติด หรือแอลกอฮอล์ ที่ไปรบกวนการทำงานของสมองที่เกี่ยวข้องกับการจัดการกับความเครียด หรือความรู้สึกไม่ปลอดภัย
• พันธุกรรม หรือปัจจัยทางชีวภาพ ทำให้การทำงานของสมองในส่วนควบคุมสารเคมีและฮอร์โมนที่ตอบสนองต่อความเครียดทำงานผิดปกติ

ความแตกต่างระหว่าง PTSD กับความเครียดทั่วไป

อาการของโรค PTSD ที่ต้องเฝ้าระวัง

โรค PTSD อาจแสดงอาการได้หลายรูปแบบ หากมีอาการในลักษณะดังต่อไปนี้ ควรปรึกษาแพทย์ หรือผู้เชี่ยวชาญทางจิตใจ เพื่อรับการวินิจฉัยและการรักษาที่เหมาะสม

• การเห็นภาพเหตุการณ์ย้อนกลับ (Flashback) ซ้ำๆ ราวกับอยู่ในเหตุการณ์นั้นอีกครั้ง ทำให้เกิดความตื่นกลัว และวิตกกังวลอย่างรุนแรง อาการนี้อาจเกิดขึ้นโดยไม่ได้ตั้งใจ เช่น เมื่อได้ยินเสียงหรือเห็นภาพที่ทำให้นึกถึงเหตุการณ์นั้น
• ฝันร้าย และภาพหลอน อาจฝันร้ายเกี่ยวกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น หรือเห็นภาพหลอนที่ทำให้เกิดความกลัว วิตกกังวล ทำให้ผู้ป่วยรู้สึกเหนื่อยล้า และไม่มีสมาธิในชีวิตประจำวัน
• มีความพยายามในการหลีกเลี่ยงสิ่งที่ทำให้นึกถึงเหตุการณ์นั้น การไม่พูดถึงเหตุการณ์หรือความรู้สึกของตนเอง ซึ่งอาจทำให้ผู้ป่วยรู้สึกแปลกแยก หรือไม่อยากมีส่วนร่วมในกิจกรรมที่เคยชอบทำ
• การรับรู้ และอารมณ์เปลี่ยนไป หงุดหงิดง่าย โทษตนเอง ความสัมพันธ์กับคนรอบข้างแย่ลง หรือเริ่มมีปัญหาในการสื่อสารกับผู้อื่น
• การตื่นตัว และตอบสนองเปลี่ยนไป มักจะหงุดหงิด สะดุ้ง ตกใจง่าย กระวนกระวาย ระแวดระวังมากผิดปกติ ไม่มีสมาธิ มีปัญหาการนอนหลับ รู้สึกเหนื่อยล้า และไม่สามารถทำงาน หรือทำกิจกรรมต่างๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
• การมองโลกในแง่ลบ รู้สึกไม่มีความสุข ชีวิตหม่นหมอง ไม่สนใจกิจกรรมที่เคยชอบทำ และรู้สึกแปลกแยกจากผู้อื่น

นอกจากนี้ ยังอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนอื่นๆ เช่น อาการทางจิตใจอย่างโรคซึมเศร้า โรควิตกกังวล หรืออาการทางกายอย่างปวดท้อง ปวดศีรษะ เจ็บหน้าอก

ผลกระทบของ PTSD ต่อสมอง และความจำกับอาการที่เกิดขึ้น

การเข้าใจผลกระทบที่เกิดขึ้นกับสมองและความจำ จะช่วยให้เราจัดการและทำการรักษาได้อย่างตรงจุด โดยสมองส่วนต่างๆ ที่ได้รับผลกระทบจาก PTSD จะทำให้เกิดอาการและผลกระทบที่สำคัญ ดังนี้

• ความผิดปกติของ Prefrontal Cortex ซึ่งเป็นสมองส่วนหน้าที่ควบคุมการใช้เหตุผล และยับยั้งอารมณ์
• สมองส่วนฮิปโปแคมปัส (Hippocampus) มีการเปลี่ยนแปลง หรือหดตัว ซึ่งส่งผลให้ความสามารถในการเรียนรู้ การจดจำเหตุการณ์ และการเชื่อมโยงเหตุการณ์ลดลง
• สมองส่วนอะมิกดาลา (Amygdala) ทำงานผิดปกติ ทำให้เกิดความตื่นตระหนก และวิตกกังวลเมื่อเผชิญกับสิ่งกระตุ้นที่ทำให้นึกถึงเหตุการณ์นั้นๆ ส่งผลให้ผู้ป่วยรู้สึกกลัวและเครียดมากขึ้น
• สารสื่อประสาท และฮอร์โมนในสมองเปลี่ยนแปลง เช่น ระดับคอร์ติซอล (Cortisol) ลดลง และนอร์เอพินีฟริน (Norepinephrine) สูงขึ้น ส่งผลต่อการตอบสนองต่อ ความเครียด ทำให้ผู้ป่วยรู้สึกเครียดและวิตกกังวลมากขึ้น
• ผู้ป่วยอาจมี ความทรงจำที่รุกราน (Intrusive Memories) เช่น การเห็นภาพเหตุการณ์ย้อนหลัง (Flashback) หรือฝันร้ายเกี่ยวกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น ทำให้เกิดความวิตกกังวล และความกลัวอย่างรุนแรง
• ความจำบางส่วนหายไป ซึ่งเป็น กลไกการป้องกันตัวเอง จากความเจ็บปวดทางจิตใจ ที่ผู้ป่วยพยายามหลีกเลี่ยงไม่ให้นึกถึงเหตุการณ์ที่ทำให้รู้สึกมีความทุกข์

เทคนิคการบำบัดและการรักษาอาการ PTSD

• การบำบัดทางจิตใจ (Psychotherapy)
• การบำบัดด้วยการเผชิญหน้า (Exposure Therapy) ช่วยให้ผู้ป่วยเผชิญหน้ากับเหตุการณ์ที่ทำให้เกิดความกลัวในลักษณะที่ปลอดภัย เพื่อลดความกลัว และความวิตกกังวล ส่งผลให้ผู้ป่วยเรียนรู้ที่จะควบคุม และรับมือกับอารมณ์หวาดกลัวได้ดีขึ้น
• การบำบัดด้วย EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) ใช้การเคลื่อนไหวของดวงตา เพื่อช่วยประมวลผลความทรงจำที่เลวร้าย ซึ่งเป็นวิธีการรักษาที่มีประสิทธิภาพ และได้ผลเร็วกว่าวิธีอื่นๆ
• การบำบัดทางความคิดและพฤติกรรม (Cognitive Behavioral Therapy; CBT) ช่วยให้ผู้ป่วยเข้าใจ และปรับเปลี่ยนความคิดที่เป็นลบ ซึ่งเน้นการปรับเปลี่ยนความคิด และพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสม เพื่อลดความเครียด และความวิตกกังวล
• การใช้ยาต้านเศร้า (Antidepressants) เช่น SSRIs หรือ SNRIs เพื่อช่วยบรรเทาอาการ
• การบำบัดหมู่ (Group Therapy) ให้ผู้ป่วยมีโอกาสเข้าร่วมกลุ่มบำบัดกับผู้ที่ผ่านเหตุการณ์คล้ายกัน ช่วยให้รู้สึกไม่โดดเดี่ยว และได้รับการสนับสนุนจากผู้อื่น รวมถึงการให้ครอบครัว และเพื่อนสนิทมีส่วนร่วมในการรักษาผ่านเครือข่ายสังคม
• การบำบัดด้วยการผ่อนคลาย (Relaxation Techniques) เช่น การทำสมาธิ โยคะ ฝึกการหายใจลึกๆ (Deep Breathing) เพื่อลดความเครียด และความวิตกกังวล ฝึกผ่อนคลายกล้ามเนื้อ (Progressive Muscle Relaxation) เพื่อลดความตึงเครียดของกล้ามเนื้อที่เกิดจากความเครียด
• การปรับพฤติกรรม เช่น การออกกำลังกาย การรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ การพักผ่อนให้เพียงพอ ช่วยลดความเครียดทางจิตใจ และช่วยฟื้นฟูความเหนื่อยล้า ทั้งนี้ การหลีกเลี่ยงสารเสพติด และแอลกอฮอล์ที่อาจทำให้อาการแย่ลงก็เป็นสิ่งสำคัญที่ไม่ควรมองข้าม

หากคุณ หรือคนใกล้ชิดกำลังมีความเครียดหลังจากผ่านเหตุการณ์ร้ายแรง และไม่แน่ใจว่าเป็นอาการของ PTSD หรือไม่ การเข้ารับคำปรึกษาเพื่อรับมือกับความเครียดอย่างทันท่วงที และถูกวิธี จะช่วยฟื้นฟูจิตใจได้อย่างมีประสิทธิภาพ โปรดอย่าลังเลที่จะพบแพทย์ที่ รพ. พญาไท พหลโยธิน เรามีทีมแพทย์ จิตแพทย์ และนักจิตวิทยาผู้มีประสบการณ์พร้อมให้คำปรึกษา และดูแลรักษาทั้งด้านร่างกายและจิตใจ รวมถึงโรค PTSD เพื่อช่วยให้คุณกลับมามีชีวิตที่สมดุล และมีคุณภาพอีกครั้ง

พญ. อรไพลิน รัตนปิ่นศิริ
จิตแพทย์ ศูนย์ Let’s Talk
โรงพยาบาลพญาไท พหลโยธิน