การผ่าตัดเปิดต่อมน้ำตา หรือ Dacryocystorhinostomy (DCR) เป็นขั้นตอนทางการแพทย์ที่ออกแบบมาเพื่อรักษาภาวะท่อน้ำตาอุดตัน ซึ่งเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้น้ำตาไหลเรื้อรัง ตาแฉะ และติดเชื้อบริเวณถุงน้ำตา
การผ่าตัดนี้จะสร้างทางระบายน้ำตาใหม่โดยตรงระหว่างถุงน้ำตากับโพรงจมูก เพื่อให้น้ำตาไหลได้ตามปกติ ลดการคั่งค้างและโอกาสติดเชื้อ
ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับท่อน้ำตาและ DCR การผ่าตัดสร้างทางเดินน้ำตาใหม่
น้ำตาของเราจะถูกผลิตอย่างต่อเนื่องจากต่อมน้ำตาและระบายผ่านรูเล็ก ๆ ที่ขอบเปลือกตาบนและล่างเข้าสู่ท่อเล็ก ๆ (Lacrimal canaliculi) รวมกันเป็นท่อใหญ่เข้าสู่ถุงน้ำตา แล้วไหลผ่านท่อน้ำตาลงสู่โพรงจมูก
หากท่อน้ำตาส่วนนี้อุดตัน น้ำตาจะไม่สามารถไหลออก ทำให้เกิดน้ำตาไหลตลอดเวลา หรือเกิดการติดเชื้อได้
ซึ่งการผ่าตัดแบบ DCR คือ การผ่าตัดเพื่อสร้างทางใหม่ผ่านกระดูกข้างโพรงจมูก เชื่อมถุงน้ำตากับโพรงจมูกโดยตรง ข้ามจากส่วนที่อุดตัน ช่วยให้น้ำตาระบายได้ดีมากขึ้น
เกณฑ์ผู้ป่วยที่เหมาะสมกับการผ่าตัด DCR
- ผู้ป่วยที่มี ‘ภาวะท่อน้ำตาอุดตัน’ อย่างชัดเจน ซึ่งทำให้น้ำตาไหลเรื้อรังไม่สามารถระบายได้ตามปกติ
- มีอาการน้ำตาไหลล้นตา (น้ำตาไหลตลอดเวลา) จนรบกวนการใช้ชีวิตประจำวัน
- มีอาการติดเชื้อถุงน้ำตาเรื้อรัง เช่น บวม แดง เจ็บ หรือมีหนอง
- มีสุขภาพร่างกายแข็งแรงพอที่จะรับการดมยาสลบและผ่าตัดได้
ขั้นตอนการผ่าตัด DCR แบบละเอียด
- การผ่าตัดแบบเปิด (External DCR)
- แพทย์จะทำแผลเล็ก ๆ บริเวณผิวหนังใต้ตาใกล้สันจมูก (ยาวประมาณ 1 เซนติเมตร)
- เปิดกระดูกบางส่วนที่ข้างโพรงจมูก เพื่อสร้างช่องทางระบายน้ำตาใหม่
- เชื่อมถุงน้ำตาเข้ากับโพรงจมูกโดยตรง
- อาจมีการใส่ท่อซิลิโคนเล็ก ๆ เพื่อช่วยให้ทางใหม่นี้เปิดตลอดในช่วงฟื้นตัว
- เย็บปิดแผลด้วยไหมชนิดละลายได้หรือถอดออกได้
- การผ่าตัดผ่านกล้อง (Endoscopic DCR)
- ใช้กล้องส่องขนาดเล็กผ่านรูจมูก ไม่ต้องกรีดผิวหนังภายนอก
- ผ่านโพรงจมูกเพื่อเปิดกระดูกและเชื่อมถุงน้ำตากับโพรงจมูก
- ใส่ท่อหรือวัสดุช่วยเปิดช่องทางเช่นเดียวกับแบบเปิด
- ไม่มีแผลหรือรอยบากด้านนอก ฟื้นตัวเร็วกว่า
| หัวข้อเปรียบเทียบ | การผ่าตัดแบบเปิด (External DCR) | การผ่าตัดผ่านกล้อง (Endoscopic DCR) |
| วิธีการผ่าตัด | กรีดแผลเล็กบริเวณด้านข้างสันจมูก | ใช้กล้องส่องผ่านรูจมูก ไม่ต้องกรีดผิวหนัง |
| การสร้างช่องระบายน้ำตา | เปิดช่องทางจากถุงน้ำตาเข้าสู่โพรงจมูก | เปิดช่องทางใหม่ระหว่างถุงน้ำตากับโพรงจมูกจากด้านใน |
| แผลผ่าตัด | มีแผลเล็กๆ บนผิวหนัง | ไม่มีแผลด้านนอก (ไม่มีแผลเป็นที่ผิวหน้า) |
| ความชัดเจนของการมองเห็นโครงสร้าง | เห็นโครงสร้างชัดเจน สามารถทำงานได้ง่าย | ต้องใช้ทักษะและอุปกรณ์เฉพาะทาง |
| ระยะเวลาฟื้นตัว | ฟื้นตัวได้ไว | ฟื้นตัวเร็วกว่า ไม่มีแผลเป็น |
| ความยุ่งยากและความซับซ้อนในการผ่า | ค่อนข้างง่าย มีประสบการณ์ยาวนาน | ต้องใช้ความชำนาญเฉพาะทางของแพทย์ และอาศัยอุปกร์เฉพาะทาง และดมยาสลบ |
| อัตราความสำเร็จ | สูงมากกว่า 90% | อยู่ในช่วง 80-90% ขึ้นกับความชำนาญแพทย์ |
| ภาวะแทรกซ้อน | มีโอกาสเกิดแผลเป็นและแผลติดเชื้อได้บ้าง | อาจมีอาการบวมนานกว่า เสียเลือดมากกว่านิดหน่อย |
| การพักรักษาตัวในโรงพยาบาล | มักไม่ต้องพักค้างคืน สามารถกลับบ้านได้ภายในวันเดียว | ต้องนอนโรงพยาบาลอย่างน้อย 1 คืน |
| เหมาะสำหรับ | ผู้สูงอายุ ผู้มีโรคประจำตัว หรือเคยผ่าตัดแล้วตันหรือบาดเจ็บใบหน้า | ผู้ที่ต้องการไม่มีแผลเป็น และพร้อมดมยาสลบ |
| ค่าใช้จ่าย | ต่ำกว่าการผ่าตัดผ่านกล้อง | ค่อนข้างสูงเนื่องต้องใช้อุปกรณ์ทันสมัยและแพทย์ที่เชี่ยวชาญ |
การเตรียมตัวก่อนผ่าตัด DCR
- งดอาหารและน้ำดื่ม อย่างน้อย 6-8 ชั่วโมงก่อนวันผ่าตัด เพื่อป้องกันการสำลักอาหารเข้าสู่หลอดลมในระหว่างดมยาสลบ
- อาบน้ำ-สระผมให้สะอาด และตัดเล็บมือเล็บเท้าให้สั้น ไม่ทาเล็บหรือแต่งหน้า
- ผู้ชายควรโกนหนวด เครา บริเวณที่จะผ่าตัดเพื่อป้องกันการติดเชื้อ
- ไม่ใส่เครื่องประดับใด ๆ รวมถึงถอดคอนแทคเลนส์ ฟันปลอม หรืออุปกรณ์เสริมใด ๆ ก่อนเข้าห้องผ่าตัด
- แจ้งประวัติการใช้ยา โรคประจำตัว เช่น ความดัน เบาหวาน หรือโรคหัวใจ รวมถึงยาแก้เลือดแข็งตัว เช่น แอสไพริน เพื่อให้แพทย์วางแผนการรักษา
- ตรวจร่างกายและประเมินสุขภาพโดยแพทย์ เพื่อประเมินความพร้อมก่อนดมยาสลบ
- เตรียมใจและพักผ่อนให้เพียงพอในคืนก่อนผ่าตัด
- ควรมาพร้อมญาติหรือผู้ดูแลเพื่อความปลอดภัยและสะดวกในการเดินทาง
- เซ็นใบยินยอมรับการผ่าตัดหลังได้รับคำอธิบายเกี่ยวกับขั้นตอน ผลข้างเคียง และข้อควรระวัง
การเตรียมตัวที่ดี จะช่วยลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อนและเพิ่มโอกาสให้การผ่าตัดสำเร็จลุล่วงด้วยดี พร้อมการฟื้นตัวที่รวดเร็วและปลอดภัย
การฟื้นตัวและดูแลหลังผ่าตัด
- อาจมีเลือดหรือน้ำมูกปนเลือดออกจากจมูก 1-2 วันแรก
- ต้องหยอดยาปฏิชีวนะตามคำสั่ง เพื่อป้องกันการติดเชื้อ
- หลีกเลี่ยงการสั่งน้ำมูกแรง ๆ หรือก้มศีรษะนาน ๆ
- นัดติดตามตรวจแผลและการทำงานของท่อน้ำตา เช่น การล้างท่อน้ำตา
- ปกติแล้วฟื้นตัวใน 1-2 สัปดาห์ และสามารถกลับใช้ชีวิตประจำวันได้ตามปกติ
ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น
- เลือดออกมากผิดปกติ หรือบวมช้ำหลังผ่าตัด
- แผลติดเชื้อ หรืออักเสบ
- ช่องทางระบายน้ำตาปิดอีกครั้ง หลังผ่าตัดซ้ำหรือคีลอยด์
- รอยแผลเป็น (เฉพาะผ่าตัดแบบเปิด)
สรุปได้ว่า การผ่าตัดเปิดท่อน้ำตาแบบ DCR เป็นวิธีมาตรฐานที่มีประสิทธิภาพและปลอดภัย ช่วยให้น้ำตาระบายได้ตามปกติและผู้ป่วยกลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น
ซึ่งแพทย์จะพิจารณาเลือกเทคนิคการผ่าตัดที่เหมาะกับแต่ละราย และหากผู้ป่วยปฏิบัติตามคำแนะนำหลังผ่าตัดอย่างถูกต้อง ก็จะช่วยเพิ่มโอกาสในการรักษาให้ประสบความสำเร็จและลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนได้
ผู้ที่มีอาการน้ำตาไหลเรื้อรังจากภาวะท่อน้ำตาอุดตัน ควรเข้าพบจักษุแพทย์ เพื่อรับการประเมินและวางแผนการรักษาที่เหมาะสมที่สุดกับตัวเอง
นพ. วรฤทธิ์ จินารัตน์
จักษุแพทย์เฉพาะทาง อนุสาขาศัลยกรรมจักษุตกแต่ง
และเสริมสร้าง ตาสองชั้น กล้ามเนื้อตา
โรงพยาบาลพญาไท 3
